W wielu sytuacjach życia codziennego widzimy, że działania drugiej strony naruszają lub mogą zmierzać do naruszenia prawa. Może być to były małżonek wyzbywający się majątku wspólnego bez jego wcześniejszego, formalnego podziału lub kontrahent niewywiązujący się z umowy. Możliwości jest wiele. Każda z nich daje asumpt do sformułowania zdania: „jeżeli to zrobisz/tego nie zrobisz, złożę na ciebie zawiadomienie do prokuratury„. Czy z punktu widzenia prawa karnego jest to jednak uprawnione? Czy można zakomunikować drugiej stronie zamiar zainicjowania postępowania karnego?
Grożenie postępowaniem karnym jako groźba bezprawna
Pojęcie „groźby bezprawnej” wielokrotnie występuje w Kodeksie karnym (dalej jako: k.k.) jako znamię określonego czynu zabronionego. Jako przykłady można wskazać chociażby na:
Art. 191 § 1 k.k.: „Kto, stosując przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną, zmusza ją lub inną osobę do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.„
art. 224 § 1 k.k.: „Kto przemocą lub groźbą bezprawną wywiera wpływ na czynności urzędowe organu administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”
art. 232 § 1 k.k.: „Kto przemocą lub groźbą bezprawną wywiera wpływ na czynności urzędowe sądu, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
Katalog czynów zabronionych, w których czynność sprawcza opiera się o groźbę bezprawną jest dużo szerszy. Zob. np.: art. 191a § 1 k.k., art. 200a § 1 k.k., art. 203 k.k., art. 224 k.k. art. 250 k.k. i inne.
Zgodnie z definicją groźby bezprawnej, określonej w art. 115 § 12 k.k. groźbą bezprawną jest:
- zarówno groźba, o której mowa w art. 190 k.k. (tj. groźba karalna);
- groźba spowodowania postępowania karnego;
- groźba spowodowania innego postępowania, w którym może zostać nałożona administracyjna kara pieniężna;
- rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub jego osoby najbliższej.
Warto wskazać na dalszą część powyższego przepisu. Z jednej strony ustawodawca wskazuje na to co stanowi groźbę bezprawną, z drugiej zaś, na to co groźbą tą nie jest. Groźby bezprawnej nie będzie stanowiła zapowiedź spowodowania postępowania karnego, jeżeli zapowiedź ma jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem. A. Grześkowiak wskazuje, że istotą groźby bezprawnej jest zapowiedź spowodowania negatywnych konsekwencji, jakie mogą spotkać osobę zagrożoną lub jego osoby najbliższe1.
Zgodnie z poglądem doktryny grożenie polega na ukazaniu innej osobie, że jeżeli nie wykona ona określonych działań korzystnych z punktu widzenia osoby wypowiadającej groźby, to może spotkać ją lub jej najbliższego niekorzystne zdarzenie, pogarszające jego sytuację, niż gdyby działanie to wykonał2.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że przepis art. 115 § 12 k.k. należy rozumieć literalnie. Użyte w nim sformułowanie groźby bezprawnej odnosi się tylko i wyłącznie do postępowania karnego. Jak wskazuje SN: „nie może być on modyfikowany w taki sposób, że unormowany tam wyjątek miałby dotyczyć groźby spowodowania postępowania dyscyplinarnego. Nie stanowi groźby karalnej ani groźba spowodowania wszczęcia postępowania w sprawie o wykroczenie, ani w sprawie nieletniego, ani groźba spowodowania wszczęcia postępowania dyscyplinarnego„3.
Grożenie postępowaniem karnym przez profesjonalnych pełnomocników
Rola profesjonalnego pełnomocnika jest prosta oraz bezpośrednio związana z tak ukutym pojęciem. Ma on w sposób profesjonalny oraz zgodny z zasadami etyki zawodowej reprezentować interesy swojego klienta. Zarówno adwokat jak i radca prawny musi w swoich wystąpieniach zachować umiar i takt. Dotyczy to również aplikanta adwokackiego oraz radcowskiego. Obie te grupy, z uwagi na funkcjonowanie w oparciu o ustawę oraz w ramach samorządu zawodowego, muszą dodatkowo przestrzegać kodeksu etyki. Czy profesjonalny pełnomocnik może w pismach procesowych grozić postępowaniem karnym stronie przeciwnej?
W przypadku adwokatów oraz aplikantów adwokackich zastosowanie ma Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej). Zgodnie z § 16 KEA „W razie konieczności przytoczenia drastycznych okoliczności lub wyrażeń adwokat powinien nadać swemu wystąpieniu taką formę, aby nie uchybiać powadze sądu, władz i godności zawodu adwokackiego. W korespondencji zawodowej należy przestrzegać właściwych form. Nie wolno używać wyrażeń czy zwrotów obraźliwych ani grozić ściganiem karnym lub dyscyplinarnym.” Kierując się treścią § 3 KEA, zasady tego zbioru obowiązują odpowiednio aplikantów adwokackich.
Radcowie prawni związani są postanowieniami Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (KERP). W myśl § 39 KERP „Radca prawny nie może w swoich zawodowych wystąpieniach grozić postępowaniem karnym lub dyscyplinarnym„. Zarówno przytoczone postanowienie KERP jak i pozostałe, stosuje się odpowiednio do aplikantów radcowskich (zob. art. 1 KERP).
Grożenie postępowaniem karnym przez profesjonalnego pełnomocnika jest deliktem dyscyplinarnym. Podstawa odpowiedzialności zawarta została w następujących aktach prawnych
- Art. 80 ustawy z dnia 26.05.1982 r. – Prawo o adwokaturze „Adwokaci i aplikanci adwokaccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu bądź za naruszenie swych obowiązków zawodowych […].”
- Art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 06.07.1982 r. o radcach prawnych „Radcowie prawni i aplikanci radcowscy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu bądź za naruszenie swych obowiązków zawodowych.”
Grożenie postępowaniem karnym przez profesjonalnych pełnomocników – przykłady
Okręgowy Sąd Dyscyplinarny uznał radcę prawnego za winnego zarzucanego mu czynu polegającego na tym, że działając jako pełnomocnik w wystąpieniu zawodowym, stanowiącym wezwanie do zapłaty, groził postępowaniem karnym wskazując, że „moi klienci wezmą również pod uwagę poinformowanie Urzędu Skarbowego o zaistniałym zdarzeniu i dokonaniu sprzedaży kota bez wystawiania faktury oraz rachunku. Na dalszym etapie postępowania zostanie również złożone w Prokuraturze Rejonowej zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa„
Orzeczenie z dnia 18.03.2022 r., sygn. akt: OSD/2/22 Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w Rzeszowie
Okręgowy Sąd Dyscyplinarny uznał radcę prawnego za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu polegającego na tym, że użył w piśmie procesowym zwrotu: „Brak zastosowania się do niniejszego wezwania spowoduje zastosowanie dalszych kroków na drodze prawnej przez mojego M. w tym skierowanie zawiadomienia do właściwych organów ścigania.”
Orzeczenie z dnia 18.05.2019 r., sygn. akt: OSD/20/19 Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w Rzeszowie
Czy można zakomunikować drugiej stronie zamiar zainicjowania postępowania karnego?
W social mediach powtarzającym się zjawiskiem jest składanie oświadczeń o zamiarze złożenia zawiadomienia do organów ścigania np. w związku z konkretnym wpisem. Czy w reakcji na wpis godzący w nasze dobro chronione (np. dobre imię), można zakomunikować o zamiarze złożenia zawiadomienia? Czy takie działanie kwalifikowane jest jako grożenie postępowaniem karnym? Zgodnie z art. 115 §12 k.k. „groźby bezprawnej nie będzie stanowiła zapowiedź spowodowania postępowania karnego, jeżeli zapowiedź ma jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem”.
B. Gadecki podkreśla, że pomiędzy potrzebą ochrony naruszonego prawa a przedmiotem zapowiadanego postępowania karnego zachodzić musi ścisłe powiązanie. Groźbą bezprawną będzie zapowiedź spowodowania karnego w sprawie innego przestępstwa niż naruszającego prawo, które grożący chce chronić. Pamiętać jednak należy, że zapowiadanie ujawnienia prawdziwych informacji o jakimkolwiek przestępstwie i spowodowania w ten sposób postępowania karnego, o ile nie jest środkiem do realizacji czynu zabronionego, do którego znamion należy posłużenie się groźbą bezprawną, nie może być za taką uznane4.
W zakresie działań podejmowanych przez profesjonalnych pełnomocników, warto mieć na uwadze pogląd wyrażony w Orzeczeniu OSD OIRP w Rzeszowie. Zgodnie z nim:
Nie jest natomiast groźbą sucha informacja, podpisana przez radcę prawnego lub adwokata, w której powiadamia on stronę przeciwną, że jego klient podjął decyzję (a nie, że rozważa jej podjęcie) o skierowaniu sprawy na drogę postępowania karnego (dyscyplinarnego); jednakże i taka wiadomość powinna być oceniona w kontekście innych pism (ustnych propozycji negocjacyjnych), wystosowywanych (wypowiadanych) przez adwokata lub radcę prawnego do tej samej osoby w zbliżonym czasie.
Orzeczenie z dnia 18.05.2019 r., sygn. akt: OSD/20/19 Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w Rzeszowie
Reasumując. Komunikowanie drugiej strony o zamiarze zainicjowania postępowania karnego, w określonych przypadkach może prowadzić do popełnienia przestępstwa. Ostrzeżenie samo w sobie stanowi swego rodzaju groźbę. Stanowi bowiem warunek, że jeżeli dana osoba nie wykona np. danej czynności, to zostanie złożone odpowiednie zawiadomienie. Groźbę spowodowania postępowania karnego powinno się każdorazowo rozpatrywać indywidualnie przez pryzmat stanu faktycznego. Jest ona bowiem jedynie czynnością sprawczą danego przestępstwa. Groźbą bezprawną będzie zapowiedź spowodowania karnego w sprawie innego przestępstwa niż naruszającego prawo, które grożący chce chronić. Grożenie postępowaniem karnym jest również deliktem dyscyplinarnym. Formułowanie takich gróźb przez profesjonalnych pełnomocników, może dodatkowo skutkować poniesieniem przez odpowiedzialności dyscyplinarnej.
Skontaktuj się ze mną
Jeżeli masz pytania związane z treściami publikowanymi na Blogu, bądź poszukujesz informacji na tematy dotychczas tam niepodniesione, a które – w Twojej ocenie – warto szerzej opisać, lub potrzebujesz wsparcia prawnego w Twojej indywidualnej sprawie, zachęcam do skontaktowania się ze mną poprzez wypełnienie formularza zgłoszeniowego.
- Komentarz do art. 115 k.k., A. Grześkowiak, K. Wiak, Kodeks Karny. Komentarz, Warszawa 2024, Wydanie 8, SIP Legalis nb. 104. ↩︎
- Komentarz do art. 115 k.k., A. Grześkowiak, K. Wiak, Kodeks Karny. Komentarz, Warszawa 2024, Wydanie 8, SIP Legalis nb. 104, jak również: M. Filar, KK. Komentarz, 2010, s. 524. ↩︎
- Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Dyscyplinarna z dnia 26.10.2020 r., II DO 75/20, Teza – SIP Legalis. ↩︎
- Komentarz do art. 115 k.k., B. Gadecki, Kodeks Karny. Art. 1-316. Komentarz, Warszawa 2023, Wydanie 1, SIP Legalis, nb. 74. ↩︎