Wniosek o ubezwłasnowolnienie – procedura i koszty postępowania

Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Jest ona możnością posiadania praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Innymi słowy – jest to zdolność do bycia stroną stosunku cywilnoprawnego. Należy ją odróżnić od zdolności do czynności prawnych, która oznacza możność nabywania tych praw i obowiązków w drodze własnych czynności prawnych (K. Osajda, Kodeks Cywilny. Komentarz, 2024). Zaburzona zdolność (lub jej brak) do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, stanowić może zagrożenie dla osoby nią obarczoną. Niniejszy artykuł skupia się w szczególności na wchodzących w dorosłość osobach z upośledzeniem umysłowym, które z uwagi na osiągniętą pełnoletność nabywają pełną zdolność do czynności prawnych. To one często mierzyć się muszą z sytuacją konieczności podpisywania np. oświadczeń przedoperacyjnych w szpitalach. Mogą również w swojej nieświadomość – posiadając pełną zdolność do czynności prawnych – zaciągać zobowiązania finansowe (np. pożyczkę).

Pełna zdolność do czynności prawnych a brak zdolności

Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności (art. 11 k.c.). Posiadanie przez osobę fizyczną pełnej zdolności oznacza możność, aby przez czynności prawne mogła ona nabywać lub utracić prawa oraz zaciągać zobowiązania. W kontekście osób ze stwierdzonym upośledzeniem umysłowym, przedmiotowe zagadnienie jest szczególnie kluczowe. Do czasu, w którym nie osiągną pełnoletności – ich zdolność do czynności prawnych jest stopniowalna na zasadach ogólnych:

1. do czasu ukończenia 13 roku życia – brak zdolności do czynności prawnych;
2. z chwilą ukończenia 13 roku życia do czasu ukończenia 18 roku życia – ograniczona zdolność do czynności prawnych;
3. z chwilą ukończenia 18 roku życia – pełna zdolność do czynności prawnych.

Pamiętać należy, że czynność prawa (np. podpisanie umowy pożyczki) dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnej – jest nieważna. W przypadku osoby posiadającą ograniczoną zdolność do czynności prawnych, czynność prawna wymaga zgody przedstawiciela ustawowego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite a częściowe

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest równoznaczne z pozbawieniem danej osoby zdolności do czynności prawnych. Ubezwłasnowolnić całkowicie można osobę, która ukończyła 13 rok życia, jeżeli wskutek:

1. choroby psychicznej,
2. niedorozwoju umysłowego albo
3. innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii

nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej sąd ustanawia opiekę. Wyjątkiem są sytuację, kiedy osoba ubezwłasnowolniona pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

Ubezwłasnowolnienie częściowe jest równoznaczne z ograniczeniem danej osobie zdolności do czynności prawnych. Ubezwłasnowolnienie częściowe może nastąpić z powodu:

1. choroby psychicznej,
2. niedorozwoju umysłowego albo
3. innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii,

jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia kuratelę.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie – wskazówki

Wniosek o ubezwłasnowolnienie kieruje się do sądu okręgowego. W sprawach o ubezwłasnowolnienie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której ma dotyczyć ubezwłasnowolnienie. Z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie wystąpić może ograniczone grono osób:

1. małżonek osoby, której dotyczy wniosek;
2. krewni tej osoby w linii prostej oraz jej rodzeństwo;
3. przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek ma dotyczyć.

Prawidłowo sformułowane pismo bywa często kluczem dla sprawniejszego procedowania przez sąd sprawy. Warto zadbać o to, aby wniosek o ubezwłasnowolnienie zawierał poniższe elementy:

1. oznaczenie sądu, do którego jest kierowane;
2. imiona i nazwiska stron. Wnioskodawcą jest osoba wnosząca o ubezwłasnowolnienie. Uczestnikiem postępowania jest osoba, której wniosek dotyczy;
3. wskazanie danych adresowych wszystkich stron oraz dodatkowo numerów PESEL;
4. oznaczenie rodzaju pisma – wskazanie, że jest to wniosek o ubezwłasnowolnienie;
5. sprecyzowanie żądania – czy wnosi się o ubezwłasnowolnienie całkowite, czy też częściowe;
6. wskazanie osoby, która ma zostać opiekunem ubezwłasnowolnionego;
7. dodatkowo – jeżeli wniosek dotyczy osoby pełnoletniej – pismo może zawierać wniosek o ustanowienie na czas toczącego się postępowania doradcy tymczasowego.

Pamiętać należy, że sąd odrzuci wniosek o ubezwłasnowolnienie , jeżeli z jego treść oraz dołączone dokumenty nie uprawdopodabniają:

1. istnienia choroby psychicznej,
2. niedorozwoju umysłowego lub
3. występowania innego rodzaju zaburzeń psychicznych osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie

Zadbaj zatem aby we wniosku opisać historię choroby lub chorób, załączyć orzeczenia lekarskie wskazujące na np. upośledzenie umysłowe Uczestnika. Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, konieczne będzie przedłożenie orzeczenia lekarskiego o stopniu niepełnosprawności umysłowej. Załączenie takiego orzeczenia do wniosku jest warunkiem koniecznym dla dalszego procedowania sprawy. Można również zwrócić się do sądu z wnioskiem o zobowiązanie konkretnych podmiotów leczniczych do przesłania do akt postępowania dokumentacji medycznej.

Postępowanie w sprawie o ubezwłasnowolnienie

Oprócz stron, w postępowaniu w przedmiocie ubezwłasnowolnienia uczestniczą: prokurator prokuratury okręgowej, biegły lekarz psychiatra lub neurolog, biegły psycholog. Postępowanie dowodowe w sprawie o ubezwłasnowolnienie, zgodnie z art. 554¹ k.p.c., powinno ustalić przede wszystkim:

1. stan zdrowia,
2. sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, które dotyczy wniosek,
3. rodzaj spraw wymagających prowadzenia przez tę osobę,
4. sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych.

W ramach postępowania dowodowego osoba, której dotyczy wniosek musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Opinia biegłego oprócz oceny stanu zdrowia psychicznego lub zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego powinna zawierać umotywowaną ocenę zakresu jej zdolności do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie i jej zachowanie. Pamiętać jednak należy, że sąd nie jest związany treścią wniosku co do żądnego zakresu ubezwłasnowolnienia.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie – koszty postępowania

Wniosek o ubezwłasnowolnienie obarczony jest opłatą sądową w wysokości 100 złotych. Jest to pierwszy koszt, o którym należy pamiętać przy kierowaniu wniosku do sądu okręgowego. Opłatę sądową można wnieść w kasie sądu okręgowego lub przelewem na rachunek bankowy sądu. Dodatkowym kosztem będzie na późniejszym etapie opinia biegłych. Koszt opinii biegłego w sprawie o ubezwłasnowolnienie może wynieść około 600-700 złotych.

Postanowienie sądu – zakończenie postępowania o ubezwłasnowolnienie

W sprawach o ubezwłasnowolnienie brak jest możliwości wydania przez sąd orzeczenia zaocznego, bez przeprowadzania rozprawy lub zawiadamiania stron. Każdorazowo, orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia musi zapaść po przeprowadzeniu rozprawy. Jest to zbyt newralgiczny przedmiot postępowania, aby sąd bez przeprowadzenia rozprawy mógł orzekać o tym czy dana osoba ma zostać pozbawiona zdolności do czynności prawnych w całości lub części. W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone.

Skontaktuj się ze mną

Jeżeli masz pytania związane z treściami publikowanymi na Blogu, bądź poszukujesz informacji na tematy dotychczas tam niepodniesione, a które – w Twojej ocenie – warto szerzej opisać, lub potrzebujesz wsparcia prawnego w Twojej indywidualnej sprawie, zachęcam do skontaktowania się ze mną poprzez wypełnienie formularza zgłoszeniowego.