Czyje jest źrebię - właściciela klaczy czy dzierżawcy?

Klacz należy do jednej osoby, ale utrzymuje ją ktoś inny. Ta druga osoba opłaca krycie, badania weterynaryjne i opiekę w czasie ciąży. Czy po porodzie może zatrzymać źrebię? Samo poniesienie tych kosztów nie przesądza o własności. Decydujące znaczenie mają uprawnienia wynikające z umowy, jej rzeczywista treść oraz moment narodzin. Dlatego przed rozrodem klaczy warto ustalić nie tylko, kto pokryje wydatki, lecz także komu będzie przysługiwało prawo do przychówku.

Stan prawny na 10 listopada 2026 r. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795 ze zm.), dalej jako: „k.c.”.

Komu przysługuje własność źrebięcia?

Punktem wyjścia jest własność klaczy. Jeżeli prawo do pobierania przychówku nie przysługuje innej osobie, źrebię przypada jej właścicielowi. Własność może jednak nabyć także osoba uprawniona do pobierania pożytków naturalnych, na przykład dzierżawca. Wynika to z art. 190 k.c. w zw. z art. 55 § 1 k.c.^[1] Sam fakt, że źrebię urodziło się w cudzej stajni, nie daje prowadzącemu tę stajnię prawa do zatrzymania go na własność.

Przychówek zwierząt hodowlanych zalicza się do pożytków naturalnych, o których mowa w art. 53 § 1 k.c.^[2] Nie oznacza to traktowania konia jak rzeczy. Art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt stanowi, że zwierzę nie jest rzeczą, a przepisy dotyczące rzeczy stosuje się do niego odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie.^[3] W ten sposób ustala się również zasady nabycia własności źrebięcia.

W typowej sytuacji hodowlanej momentem istotnym dla nabycia własności przychówku są jego narodziny. Nie trzeba w tym celu odebrać źrebięcia ze stajni ani zaczekać do jego odsadzenia. Na podstawie art. 190 k.c. uprawniony nabywa własność przez odłączenie pożytku, a nie przez późniejsze objęcie go w posiadanie.^[1]

Dzierżawa klaczy a prawo do źrebięcia

Dzierżawa obejmuje zarówno używanie przedmiotu umowy, jak i pobieranie jego pożytków. Tak określa ją art. 693 § 1 k.c.^[4] Jeżeli właściciel oddaje klacz do hodowli, a umowa przyznaje dzierżawcy prawo do przychówku, źrebię urodzone w czasie trwania tego uprawnienia co do zasady staje się własnością dzierżawcy.

Nie każda umowa nazywana w stajni „dzierżawą” ma jednak taki zakres. Strony mogą uzgodnić wyłącznie korzystanie z klaczy do jazdy lub treningu. Jeżeli nie przyznają korzystającemu prawa do pobierania pożytków, trzeba rozważyć kwalifikację umowy jako najmu w rozumieniu art. 659 § 1 k.c. albo, przy bezpłatnym korzystaniu, użyczenia z art. 710 k.c. W doktrynie odróżnia się prawo do używania zwierzęcia od prawa do pobierania jego przychówku.^[5]

O charakterze umowy nie rozstrzyga sam nagłówek dokumentu. Znaczenie mają zgodny zamiar stron i cel umowy, stosownie do art. 65 § 2 k.c.^[6] Dlatego odpowiedzi na pytanie, czyje jest źrebię, należy szukać w całych ustaleniach dotyczących klaczy, a nie wyłącznie w użytym przez strony słowie „dzierżawa”. Szerzej omawiam te różnice w artykule o umowie dzierżawy i najmu konia.

Czy zgoda na krycie oznacza prawo do zatrzymania źrebięcia?

Zgoda na rozród klaczy i ustalenie, komu przypadnie źrebię, dotyczą różnych kwestii. Mogą wynikać z jednego porozumienia, ale nie należy z góry zakładać, że każda zgoda na krycie oznacza przyznanie drugiej osobie własności przyszłego przychówku. Trzeba sprawdzić, czego dokładnie dotyczyło uzgodnienie i jak obie strony je rozumiały, zgodnie z art. 65 k.c.^[6]

Przykład: właściciel zgadza się na pokrycie klaczy, a korzystający deklaruje pokrycie związanych z tym kosztów. W korespondencji nie ustalono jednak, komu będzie przysługiwało źrebię. Samo zestawienie zgody na krycie z deklaracją zapłaty nie wystarcza do pewnego ustalenia praw stron. Potrzebna jest ocena całej umowy i okoliczności jej zawarcia.

W przypadku dzierżawy trzeba dodatkowo uwzględnić art. 696 k.c., który zakazuje zmiany przeznaczenia jej przedmiotu bez zgody wydzierżawiającego.^[7] Jeżeli klacz oddano wyłącznie do użytkowania sportowego, jej przeznaczenie do rozrodu może wymagać odrębnej zgody. Najlepiej, aby porozumienie dotyczące rozrodu od razu określało także prawo do przychówku i sposób rozliczenia kosztów.

Co, jeśli umowa kończy się przed narodzinami źrebięcia?

Art. 55 § 1 k.c. wiąże przypisanie pożytków naturalnych z ich odłączeniem w czasie trwania uprawnienia do ich pobierania.^[8] Przy źrebięciu znaczenie ma więc to, komu takie prawo przysługuje w chwili narodzin. Samo krycie klaczy w okresie dzierżawy nie przesądza, że dzierżawca nabędzie własność źrebięcia, jeżeli jego uprawnienie wygaśnie przed porodem.

Przykład: strony uzgodniły korzystanie z klaczy do celów hodowlanych do końca roku. Poród jest spodziewany dopiero wiosną. W umowie należy ustalić, czy i na jakiej podstawie prawo do tego przychówku będzie przysługiwać korzystającemu również po zakończeniu dzierżawy. Bez takiego ustalenia może powstać spór mimo prawidłowego opłacenia krycia i dotychczasowego utrzymania klaczy.

Warto przewidzieć również wcześniejsze zakończenie współpracy. Umowa powinna wyjaśniać, co stanie się z ustaleniami dotyczącymi źrebięcia, gdzie klacz pozostanie do porodu oraz kto pokryje dalsze koszty opieki. Sam obowiązek zwrotu klaczy nie wyjaśnia jeszcze wszystkich tych kwestii.

Czy opłacenie krycia i utrzymania daje prawo do źrebięcia?

Zapłata za krycie, paszę lub opiekę weterynaryjną nie jest samodzielnym sposobem nabycia własności źrebięcia. Wydatki mogą natomiast mieć znaczenie dla rozliczeń stron. Jeżeli umówiono się, że określona osoba poniesie koszty w zamian za prawo do przychówku, należy ustalić treść i skutki takiego porozumienia. Inaczej trzeba ocenić sytuację, w której ktoś jedynie sfinansował cudze zobowiązanie.

Art. 55 § 2 k.c. przewiduje szczególną sytuację: osoba uprawniona do pobierania pożytków poniosła nakłady w celu ich uzyskania, ale pożytki przypadły komuś innemu. Wówczas może jej przysługiwać wynagrodzenie za te nakłady, nieprzekraczające wartości pożytków.^[8] Przepis nie oznacza jednak, że każdy, kto zapłacił dowolny rachunek dotyczący klaczy, może żądać jego zwrotu właśnie na tej podstawie. Trzeba ustalić, czy był uprawniony do pobierania przychówku i w jakim celu poniósł dany wydatek.

Z tego powodu dokumentacja rozliczeń powinna pozwalać odróżnić zwykłe koszty korzystania z klaczy od wydatków związanych z rozrodem. Warto również określić, które koszty są ostatecznie ponoszone przez daną stronę, a które podlegają zwrotowi po zakończeniu współpracy.

Czy można umówić się na przekazanie źrebięcia przed jego narodzinami?

Można ustalić zasady dotyczące przyszłego źrebięcia jeszcze przed porodem. Należy jednak odróżnić przyznanie prawa do pobierania przychówku od umowy zobowiązującej do późniejszego przeniesienia własności konkretnego, przyszłego źrebięcia.

To rozróżnienie wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 27 maja 2015 r., II CSK 502/14. Osoba uprawniona do pobierania pożytków może nabyć ich własność z chwilą odłączenia. Natomiast przy umowie zobowiązującej do przeniesienia własności rzeczy przyszłej samo odłączenie nie wystarcza, ponieważ art. 155 § 2 k.c. wymaga także przeniesienia posiadania.^[9] Wyrok dotyczył plonów rolnych, a nie koni. Jego znaczenie dla omawianego zagadnienia polega na rozróżnieniu dwóch podstaw nabycia, które trzeba odpowiednio uwzględnić przy konstruowaniu umowy dotyczącej źrebięcia.

Zapis, że „źrebię będzie dla drugiej strony”, może więc wymagać doprecyzowania. W umowie warto jasno określić, czy dana osoba ma nabyć własność jako uprawniona do przychówku, czy druga strona zobowiązuje się przekazać jej źrebię później. Ustalenie terminu odbioru powinno uwzględniać dobrostan klaczy i źrebięcia, niezależnie od momentu nabycia własności.

Czy spory o własność źrebiąt rzeczywiście się zdarzają?

Takiego problemu dotyczyła sprawa rozpoznana przez Sąd Rejonowy w Goleniowie w wyroku z 8 kwietnia 2015 r., II K 461/13. Osoba, której powierzono klacz, sprzedała pochodzące od niej źrebię, mimo że nie była jego właścicielką i nie miała prawa nim rozporządzać. Kupującą zapewniała o swoich uprawnieniach. Sąd stwierdził popełnienie oszustwa, a wyrok utrzymał w mocy Sąd Okręgowy w Szczecinie 30 grudnia 2015 r., IV Ka 1040/15.^[10]

Była to sprawa karna, oparta na konkretnych ustaleniach dotyczących powierzenia koni i sprzedaży. Nie rozstrzyga ona, komu przypadnie źrebię przy każdej dzierżawie. Pokazuje natomiast, dlaczego przed zakupem źrebięcia warto sprawdzić, z czego sprzedający wywodzi swoje prawo do jego sprzedaży, zwłaszcza gdy nie jest właścicielem klaczy.

Co ustalić w umowie przed kryciem klaczy?

Umowa powinna pozwalać odpowiedzieć na kilka konkretnych pytań. Nie wystarczy ogólne określenie, że jedna osoba „opiekuje się klaczą”, a druga pozostaje jej właścicielem.

• Cel korzystania z klaczy. Czy strony dopuszczają rozród, czy wyłącznie jazdę i trening?
• Prawo do przychówku. Komu ma przypaść źrebię i na jakiej podstawie ta osoba nabędzie jego własność?
• Czas trwania uprawnienia. Co nastąpi, jeżeli poród odbędzie się po zakończeniu umowy albo strony wcześniej rozwiążą współpracę?
• Koszty i decyzje dotyczące rozrodu. Kto wybiera ogiera, zleca badania, zatwierdza wydatki i pokrywa koszty opieki weterynaryjnej?
• Rozliczenie niepowodzenia hodowlanego. Jak strony rozliczą koszty, jeżeli nie dojdzie do ciąży albo źrebię nie urodzi się żywe?
• Opieka po porodzie. Gdzie pozostaną klacz i źrebię, kto będzie je utrzymywał oraz jak zostaną ustalone bezpieczne warunki odbioru?

Jeżeli porozumienie zostało już zawarte, warto zebrać również wiadomości dotyczące krycia, przychówku i rozliczeń. Mogą pomóc odtworzyć wspólny zamiar stron. Dobrze przygotowany dokument powinien jednak wyrażać te ustalenia wprost, tak aby po narodzinach źrebięcia nie trzeba było uzgadniać ich od początku.

Przygotowuję i analizuję umowy dotyczące korzystania z koni, rozrodu i sprzedaży oraz udzielam porad dotyczących własności przychówku. Jeżeli planujesz oddać klacz do hodowli albo masz wątpliwości co do istniejących ustaleń, możesz przesłać dokumenty przez formularz kontaktowy.

Autor: Witold Łukasik, prawnik. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej sprawy wymaga zapoznania się z dokumentami i okolicznościami jej przebiegu. Opracowanie dotyczy przychówku klaczy oddanej do korzystania i nie obejmuje odrębnych zagadnień związanych z transferem zarodków.

Źródła i przypisy

1. P. Księżak [w:] K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 36, 2026, art. 190 k.c., pkt 1-3. Zob. także art. 55 § 1 k.c.
2. Ł. Żelechowski [w:] K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 36, 2026, art. 53 k.c., pkt 10-12 i 18.
3. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1580 ze zm.), art. 1 ust. 1 i 2. Tekst jednolity ustawy.
4. J. Górecki, G. Matusik [w:] K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 36, 2026, art. 693 k.c., pkt 2, 13-17.
5. J. Górecki [w:] K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 36, 2026, art. 710 k.c., pkt 5 i 10. Por. art. 659 § 1 k.c. i art. 693 § 1 k.c.
6. Art. 65 § 1 i 2 k.c. Tekst jednolity Kodeksu cywilnego.
7. J. Górecki, G. Matusik [w:] K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 36, 2026, art. 696 k.c., pkt 1, 3 i 5.
8. Art. 55 § 1 i 2 k.c. Tekst jednolity Kodeksu cywilnego.
9. Wyrok Sądu Najwyższego z 27 maja 2015 r., II CSK 502/14, uzasadnienie. Orzeczenie dotyczyło plonów rolnych. Pełne orzeczenie w serwisie Sądu Najwyższego.
10. Wyrok Sądu Rejonowego w Goleniowie z 8 kwietnia 2015 r., II K 461/13, uzasadnienie, oraz wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z 30 grudnia 2015 r., IV Ka 1040/15, utrzymujący rozstrzygnięcie w mocy. Wyrok pierwszej instancji i wyrok odwoławczy.

Zdjęcie: Freepik. Fotografia ma charakter ilustracyjny.