Zawody, treningi, zajęcia rekreacyjne, hipoterapia, rekonstrukcje historyczne. Te i wiele innych wydarzeń łączy fakt bliskiego oraz bezpośredniego kontaktu zwierzęcia z człowiekiem. Incydenty z udziałem konia, które powodują szkody na zdrowiu lub życiu człowieka, wpisują się w ryzyko tego sportu. Podobnie, szkody wyrządzone na mieniu człowieka również stanowią część tego ryzyka. Kto jednak powinien ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu szkody wyrządzonej przez konia? Do kogo poszkodowany powinien skierować roszczenia o naprawienie takiej szkody?
Szkoda wyrządzona przez konia – na kim spoczywa ciężar naprawienia szkody?
Każdorazowo, punktem wyjściowym do rozważań w przedmiocie obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przez zwierze (w tym przypadku konia) będzie art. 431 ustawy z dnia 23.04.1964 r. – Kodeks Cywilny (dalej jako: „k.c.”; lub „Kodeks Cywilny„).
§ 1. Kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody niezależnie od tego, czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało się lub uciekło, chyba że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy.
§ 2. Chociażby osoba, która zwierzę chowa lub się nim posługuje, nie była odpowiedzialna według przepisów paragrafu poprzedzającego, poszkodowany może od niej żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i tej osoby, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.
– art. 431 Kodeksu Cywilnego.
W myśl § 1 art. 431 k.c., do naprawienia szkody wyrządzonej przez konia zobowiązany jest ten, kto konia chowa. Odpowiedzialność poniesie także ten, kto się koniem posługuje. M. Załucki podkreśla, że z perspektywy pociągnięcia do odpowiedzialności za szkodę, niewielkie ma znaczenie posiadanie jakiegokolwiek tytułu prawnego do zwierzęcia1. Niezależnie od tego stanowiska – w praktyce to często aspekt właścicielski będzie dyktować do kogo roszczenie poszkodowany zaadresuje.
Aby móc domagać się naprawienia wyrządzonej przez zachowanie konia szkody należy dowieść, że:
- adresat roszczenia chowa lub posługuje się zwierzęciem;
- wyrządzona szkoda związana jest z zachowaniem się zwierzęcia;
- zachodzi adekwatny związek przyczynowy między szkodą a zdarzeniem wywołującym szkodę.
Chować konia a posługiwać się koniem – jaka jest różnica w kontekście odpowiedzialności za szkodę
Zgodnie z obowiązującymi przepisami wiemy kto co do zasady ponosi odpowiedzialność za szkodę wywołaną zachowaniem konia. Należy więc rozróżnić, kto jest chowającym, a kto posługującym się zwierzęciem. Chowanie konia oznacza sprawowanie nad nim opieki przez określony czas. Opieka ta powinna być sprawowana we własnym interesie. Polega na zapewnieniu koniowi utrzymania oraz schronienia. Takie działanie powinno być zauważalne dla otoczenia.
[…] za chowającego zwierzę należy uznać każdego, kto przez pewien czas (a nie tylko doraźnie, okazjonalnie) sprawuje pieczę nad zwierzęciem i czyni to dla siebie (we własnym interesie, choć niekoniecznie materialnym), co jest dostrzegalne dla otoczenia przede wszystkim z tego względu, że wspomniany podmiot opiekuje się zwierzęciem dostarczając mu utrzymania i schronienia. Za chowającego zwierzę należy uznać przede wszystkim posiadacza zwierzęcia. Podmiotem ponoszącym odpowiedzialność na podstawi art. 431 k.c. nie będzie już natomiast dzierżyciel, skoro sprawuje on wprawdzie faktyczne władztwo nad zwierzęciem, ale nie w celu zaspokojenia własnego interesu.
Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi – III Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 22.05.2023 r., sygn. akt: III Ca 1620/22, SIP Legalis.
Posługiwanie się zwierzęciem oznaczać będzie z kolei wykorzystywanie go do realizacji własnych celów bez konieczności sprawowania nad nim względnie trwałej opieki czy też wykorzystanie zwierzęcia okazjonalnie, dorywczo bądź jednorazowo2.
W rozumieniu art. 431 § 1 k.c. do osób posługujących się zwierzęciem należy zaliczyć również pracodawcę, zatrudniającego pracownika, który w ramach pełnionych przez niego funkcji, działając w interesie zakładu, zwierzęciem bezpośrednio się posługuje.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – I Wydział Cywilny z dnia 02.06.2016 r., sygn. akt: I ACa 17/16, SIP Legalis.
Tym samym adresatem roszczeń związanych ze szkodą wyrządzoną przez konia, w powinien być chowający konia lub posługujący się nim. W aspekcie praktycznym – najcześciej będzie to właściciel stadniny, osoba, do której koń należy lub sprawuje nad nim stały nadzór.
Kto nie powinien być zobowiązany do naprawienia szkody wyrządzonej przez konia?
Zasadne jest pytanie kto nie powinien ponosić odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez konia. Co np. z pracownikiem – trenerem, podczas którego zajęć koń nerwowym ruchem zrzucił dziecko z siodła? Ustawodawca wskazuje wprost na odpowiedzialność tego kto chowa oraz tego kto posługuje się zwierzęciem. W tym kontekście przytoczyć należy wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach, w świetle którego:
Z kręgu podmiotów zobowiązanych do naprawienia szkody na podstawie art. 431 k.c. trzeba wykluczyć np. osoby, dla których sprawowanie pieczy nad zwierzęciem jest jedynie przejawem wykonywania ich obowiązków służbowych; […] osoby przechowujące zwierzę; weterynarza, u którego przez czas leczenia zwierzę przebywa; osobę, która przyjęła cudze zwierzę (np. […] konia) w celu szkolenia go; przewoźnika, a także prowadzącego cudze sprawy bez zlecenia.
wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach – II Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 10.11.2016 r., sygn. akt: II Ca 958/16, SIP Legalis.
Odpowiedzialność wynikająca z art. 431 § 1 k.c. oparta została na tzw. winie w nadzorze. Oznacza to, że adresat roszczeń ponosi odpowiedzialność, niezależnie od tego, czy zwierzę było pod jego osobistym nadzorem. Odpowiedzialność ta dotyczy również sytuacji, gdy nadzór sprawował pracownik. Potencjalny pozwany może uwolnić się od odpowiedzialności. Musi jednak wykazać, że nadzór był sprawowany należycie. Powinien także udowodnić, że zdarzenie nie wynikało z winy w nadzorze.
Skontaktuj się ze mną
Jeżeli masz pytania dotyczące treści publikowanych na Blogu, skontaktuj się ze mną. Jeśli poszukujesz informacji na tematy, które dotychczas nie zostały poruszone, a uważasz, że warto je szerzej opisać, również zapraszam do kontaktu. W przypadku potrzeby wsparcia prawnego w Twojej indywidualnej sprawie, wypełnij formularz zgłoszeniowy.
Autor: Witold Łukasik – prawnik
Przeczytaj również: